Ik kom er niet omheen en jij ook niet. We kijken allemaal door een gekleurde bril naar de wereld. Tijdens ons leven krijgen we allemaal een reeks mentale “filters” door biologische en culturele invloeden. We gebruiken deze filters vervolgens om de wereld te begrijpen. Deze filters bepalen niet alleen wat we zien, maar ook hoe we interpreteren wat we zien. Het fascinerende aan dat dit proces is dat het grotendeels onbewust verloopt. Dit artikel gaat over het herkennen van je mentale filters en hoe er mee om te gaan.
De Realiteit van de Gekleurde Bril
De kunst van bewust leven ligt in het herkennen welke mentale filters ons helpen en welke ons beperken, en vervolgens bewuste keuzes maken over hoe we willen kijken.
Wat Wetenschappelijk Onderzoek Ons Leert
De Macht van Cognitive Biases
Recent onderzoek laat zien dat cognitive biases onbewuste en systematische denkfouten zijn die optreden wanneer we informatie uit onze omgeving verwerken en interpreteren. En dat deze onze beslissingen en beoordelingen beïnvloeden. Deze biases zijn niet per se slecht, ze zijn vaak evolutionaire snelkoppelingen die ons helpen snel beslissingen te nemen. Maar in onze complexe moderne wereld kunnen ze ons ook misleiden.
Veelvoorkomende perceptiefilters die onze bril kleuren:
- Confirmation bias: We zoeken informatie die onze bestaande overtuigingen bevestigt
- Anchoring bias: We laten ons te sterk beïnvloeden door de eerste informatie die we krijgen
- Negativity bias: We geven meer aandacht aan negatieve dan positieve informatie
- Availability bias: We baseren oordelen op wat het makkelijkst te herinneren is
Positieve versus Negatieve Frames
Als je onderzoek doet naar framing effecten blijkt dat wanneer beide keuzes positief worden geframet als winst, de meerderheid van mensen een zekere winst verkiest boven een waarschijnlijke winst. Aan de andere kant, wanneer beide keuzes negatief worden geframet als verliezen, hebben mensen de neiging om een onzeker verlies te kiezen boven een onvermijdelijk verlies.
Een praktisch voorbeeld:
- “90% overlevingskans” klinkt positiever dan “10% sterftekans”
- “80% mager vlees” wordt aantrekkelijker gevonden dan “20% vet”
Ook al zijn beide uitkomsten identiek, de manier van presenteren beïnvloedt onze perceptie enorm. Ga maar eens bij jezelf na, hoe voelt het bij jou als jij de eerste beschrijving leest…of de tweede?
De Wetenschappelijke Basis van Verandering
Metacognitie: Denken over Denken
Een doorbraak in het onderzoek komt van metacognitie: het vermogen om over je eigen denken na te denken. Mindfulness wordt gerelateerd aan het hoogste niveau van metacognitie en hangt af van een dynamische samenwerking tussen de drie hoofdcomponenten van metacognitie. Namelijk: metacognitieve kennis, metacognitieve ervaringen en metacognitieve vaardigheden.
Dit betekent dat bewustwording van onze denkprocessen de eerste stap is naar verandering. We kunnen leren onze eigen mentale gewoonten te observeren zonder erin meegesleept te worden.
De tijd nemen om na te denken.. en om jezelf eens kritisch te bevragen. Lees ook Mindfulness – Vipassana meditatie
Neuroplasticiteit: De Mogelijkheid tot Verandering
Het goede nieuws is dat onze hersenen veranderbaar zijn. Experimenten door Morewedge en collega’s (2015) hebben gevonden dat interactieve computerspellen en instructievideo’s kunnen resulteren in langdurige debiasing op een algemeen niveau. In een reeks experimenten reduceerde training met interactieve computerspellen die spelers gepersonaliseerde feedback, verzachtende strategieën en oefening boden, zes cognitive biases met meer dan 30% onmiddellijk en met meer dan 20% tot drie maanden later.
Praktische Technieken voor Herkenning van jouw gedachten
Eigenlijk is het vreemd dat we onszelf niet vaker bevragen, onderzoeken en op die manier misschien beter uitkristalliseren wat we nu eigenlijk denken en iets ergens van vinden. Vaak hebben we onze mening ooit al vastgesteld en zoeken we onbewust dus alleen naar bevestiging. Maar hoe verbeter je jezelf nu echt?
1. De Mindfulness Benadering
Waarnemingsoefening:
- Neem bewust waar hoe je reageert op nieuws, gesprekken of situaties
- Vraag jezelf af: “Welke emotie ontstaat er?” en “Welke gedachte komt als eerste op?”
- Observeer zonder te oordelen, je bent onderzoeker van je eigen geest
2. Het Identificeren van Mentale Filters
Dit patroon is bijzonder sterk aanwezig bij veel vrouwen. Vrouwen leren vaak van jongs af aan om gematigd te zijn, niet “te veel” ruimte in te nemen, en zichzelf niet boven anderen te plaatsen. Gelukkig veranderd dit maar het is nog steeds aan de orde van de dag.
De sociale conditionering achter mentale filtering: De neiging om het positieve weg te filteren ontstaat vaak door culturele boodschappen zoals “wees bescheiden,” “doe niet zo opschepperig,” of “denk niet dat je beter bent dan anderen.” Vrouwen leren vaak dat zelfwaardering gevaarlijk kan zijn, het kan leiden tot afwijzing, jaloezie, of het label “arrogant” krijgen. Het resultaat is een ingebouwd systeem dat automatisch positieve feedback minimaliseert en negatieve feedback vergroot.
Herkenningsignalen:
- Je focust consistent op wat er misgaat
- Complimenten “tellen niet” maar kritiek blijft lang hangen
- Je ziet patronen van “bewijs” voor negatieve overtuigingen
- Positieve gebeurtenissen worden afgedaan als “geluk” of “toeval”
En zo bewijs je telkens waar je je aandacht op richt. Lees ook Alles wat je aandacht geeft groeit
3. De Framing Check
Wanneer je een situatie beoordeelt, probeer dan eens bewust verschillende frames toe te passen:
Negatief frame: Wat kan er misgaan? Wat verlies ik? Positief frame: Wat kan ik leren? Welke kansen zie ik? Neutraal frame: Wat zijn gewoon de feiten, zonder interpretatie?
Kun jij dit zonder in je eigen (visuele) koker te blijven? Stel jezelf deze vragen zonder dat je het antwoord al denkt te weten. Graaf echt eens wat dieper dan het eerste in wat er in je opkomt. Bevraag je antwoord meerdere keren en vanuit meerdere en verschillende visies.
Technieken voor Bijstelling van je Gedachten
1. Cognitive Restructuring
Stel je voor: je presentatie op werk ging niet zoals gepland en je denkt meteen “Ik ben hopeloos in presenteren, iedereen zag hoe slecht ik was.” Dit soort automatische gedachten kunnen je dag en zelfbeeld, volledig bepalen. Gelukkig kun je leren deze gedachten bewust te onderzoeken en om te vormen.
De ABCDE-methode in de praktijk:
Neem een recente situatie waarin je jezelf hard beoordeelde:
- Activating Event: Wat gebeurde er precies? (Mijn presentatie haperde bij vraag 3)
- Beliefs: Welke gedachte kwam spontaan op? (“Ik ben waardeloos in presenteren”)
- Consequenties: Hoe voelde je je? Wat deed je? (Schaamte, vermijden van oogcontact, vroeg naar huis)
- Discussie: Is deze gedachte helemaal waar? (Ik heb de andere vragen wel goed beantwoord, mensen knikten instemmend)
- Effectieve Nieuwe Gedachte: Welke helpende gedachte geeft me meer energie? (“Ik leer nog steeds, en één hapering maakt me niet slecht in presenteren”)
Het gaat niet om jezelf voor de gek houden met valse positiviteit, maar om een eerlijker, vollediger beeld van de situatie. Deze ABCDE methode vindt zijn herkomst in de RET (Rationeel Emotieve Training van Albert Ellis).
2. Je Eigen Detective Worden
We accepteren vaak onze eerste gedachten als waarheid, terwijl ze eigenlijk hypotheses zijn die onderzocht kunnen worden. Word detective van je eigen denkpatronen.
De eerlijke onderzoeksmethode:
Pak een overtuiging waar je mee worstelt, bijvoorbeeld “Ik ben slecht in sociale situaties.” Het is zo belangrijk om je eigen gedachten te blijven bevragen en niet altijd gelijk als waarheid te bestempelen.
- Bewijs voor verzamelen: Wanneer ging het inderdaad niet goed?
- Vorige week voelde ik me ongemakkelijk op dat feestje
- Ik zei iets gênants tijdens de koffiepauze
- Bewijs tegen zoeken: Wanneer ging het wel goed?
- Mijn collega lachte om mijn grap gisteren
- Ik had een fijn gesprek met de buurvrouw
- Mensen nodigen me regelmatig uit
- Alternatieve verklaringen bedenken: Wat kan er nog meer aan de hand zijn?
- Misschien was ik gewoon moe op dat feestje
- Iedereen zegt wel eens iets gênants
- Sociale vaardigheden zijn een vaardigheid die je kunt oefenen
- De vrienden-test: Wat zou je beste vriend zeggen over jouw sociale vaardigheden?
Het doel is niet om jezelf te overtuigen dat alles perfect is, maar om een eerlijker, genuanceerder beeld te krijgen. Het mooie is dat je vaak hele fijne en goede antwoorden krijgt van jezelf als je eens wat beter jezelf bevraagt. En ook vindt dat je beste vriend gelijk heeft en het ook hem/haar toewenst. Waarom voor jezelf dan niet?
3. Het Brillenspel: Bewust van Perspectief Wisselen
Ook een hele mooie manier is om je voor te stellen dat je drie verschillende brillen hebt, elk met een andere filter. Door bewust tussen deze brillen te wisselen, breek je uit automatische denkpatronen en krijg je een rijker beeld van elke situatie.
De drie brillen in actie:
Neem een situatie in gedachten die je dwars zit, bijvoorbeeld een sollicitatie die binnenkort komt.
Met de pessimistische bril op:
- “Ik ga het vast verpesten, ze hebben vast veel betere kandidaten”
- “Mijn CV is niet indrukwekkend genoeg”
- “Wat als ik blokkeer bij de vragen?”
Nu wissel je naar de optimistische bril:
- “Dit is een geweldige kans om te laten zien wat ik kan”
- “Ze hebben mij uitgenodigd, dus ze zien potentie”
- “Ik heb veel ervaring die relevant is”
Tot slot de realistische bril:
- “Ik kan me goed voorbereiden door veelvoorkomende vragen te oefenen”
- “Het is normaal om nerveus te zijn, dat is menselijk”
- “Of ik de baan krijg of niet, ik leer er altijd iets van”
Het gaat er niet om de “juiste” bril te kiezen, maar om bewust te ervaren hoe elke bril je emoties en keuzes beïnvloedt. Meestal ligt de waarheid ergens in het midden, en het realistische perspectief geeft je de meeste handvatten om effectief te handelen.
Het Ontwikkelen van Helpende Filters
Positive Framing Technieken
Onderzoek toont dat positieve zelfgesprekken en herframing ons leren negatieve denkpatronen uit te dagen en om een meer optimistische kijk op het leven te ontwikkelen. Herken je perceptiefilters sneller en leer ze beter in te zetten in je dagelijkse leven.
Praktische toepassing:
- Ontwikkelingsgerichte taal: “Ik leer nog” in plaats van “Ik kan het niet”
- Gelegenheidsfocus: “Hoe kan ik…” in plaats van “Waarom kan ik niet…”
- Zingevende framing: “Dit helpt me om…” in plaats van “Ik moet…”
De Nieuwsgierige Houding
Een specifieke vorm van meta-ervaring die volgens Jankowski en Holas (2014) kenmerkend is voor mindfulness, is het gevoel van nieuwheid. Dat wil zeggen dat de perceptie van situaties en objecten waarmee de persoon al bekend is toch op een nieuwe en andere manier kan worden ervaren.
Cultiveer je nieuwsgierigheid door:
- “Wat als…?” vragen te stellen
- Te vragen: “Wat kan ik hiervan leren?”
- Elke situatie te benaderen alsof je het voor het eerst ziet
- Naar patronen te zoeken in plaats van naar bevestiging
Praktische Implementatie van deze Nieuwsgierige Houding
Als je iets wil veranderen of verbeteren aan jezelf dan zal dat altijd tijd en energie vergen. Weet dat het ‘in the end’ zoveel meer oplevert en dat jij jezelf dankbaar mag zijn dat je uit een bepaalde visie bent gekropen. Weet dat we er allemaal in zitten, je bent er echt niet alleen.
Ochtend check-in:
- Welke stemming/filter merk ik op bij het wakker worden?
- Hoe wil ik vandaag naar de wereld kijken?
- Welke intentie zet ik voor mijn perceptie?
Avond reflectie:
- Welke mentale filters waren vandaag actief?
- Wanneer hielpen ze me, wanneer beperkten ze me?
- Wat wil ik morgen anders doen?
De 5-4-3-2-1 Realiteitscheck
Wanneer je merkt dat je vastzit in een negatieve filter kun je verder inzoomen door deze realiteitscheck eens te beoefenen. Bevraag jezelf op de volgende fronten:
- 5 dingen die je kunt zien
- 4 dingen die je kunt voelen
- 3 dingen die je kunt horen
- 2 dingen die je kunt ruiken
- 1 ding dat je kunt proeven
Deze mindfulness techniek brengt je terug naar het hier en nu, weg van interpretaties en naar directe waarneming. Leer zo je mentale filters te herkennen.
De Uitdaging: Balans Vinden
Het doel is niet om altijd maar positief te denken, dat zou weer een nieuwe vorm van bias (vooringenomenheid) zijn. Voortdurende cognitieve debiasing is waarschijnlijk het belangrijkste kenmerk van de kritische denker en de goed gekalibreerde geest.
Een gezonde perceptie kenmerkt zich door:
- Flexibiliteit: Het vermogen om tussen perspectieven te wisselen
- Realisme: Erkenning van zowel uitdagingen als mogelijkheden
- Mededogen: Vriendelijkheid naar jezelf en anderen
- Groeigerichtheid: Focus op leren en ontwikkeling
- Waardegebaseerd: Keuzes die aansluiten bij wat je belangrijk vindt
Leestips:
- Het Slimme Onbewuste – Ap Dijksterhuis
- Denk niet aan de roze olifant – Sarah Gagestein
Conclusie: De Kunst van Bewust Kijken
De gekleurde bril zal altijd bestaan, dat is menselijk. Maar we kunnen wel bewust kiezen welke kleur die bril heeft en wanneer je een andere opzet. De wetenschap laat zien dat we meer controle kunnen hebben over onze perceptie dan we denken. Bewust kijken en bewust jezelf daarover bevragen is de eerste stap. Om dit artikel samen te stellen mocht ik weer in deze materie duiken en deze nog beter voor mijzelf duidelijk te maken. Tijdens de opleiding tot life coach kwam dit natuurlijk ook uitgebreid aan bod.
Mijn belangrijkste inzichten:
- Bewustwording is de eerste stap – leer je eigen mentale gewoonten kennen
- Flexibiliteit is kracht – oefen het wisselen tussen perspectieven
- Verificatie helpt – test je interpretaties bij de realiteit
- Geduld met jezelf – verandering van denkpatronen vraagt tijd en oefening
- Kies bewust – welke filters helpen je om het leven te leiden dat je wilt?
De wereld is complex en veelkleurig. Door bewuster om te gaan met onze perceptiefilters, kunnen we deze complexiteit beter waarderen en reageren vanuit wijsheid in plaats van automatisme. Onze gekleurde bril wordt dan niet langer een beperking, maar een hulpmiddel voor een rijker en bewuster leven.
Want uiteindelijk bepaalt niet wat je ziet, maar hoe je kijkt, de kwaliteit van je ervaring van het leven.
Meer lezen:
Nog geen reacties